Czym jest Nowa Teoria Monetarna (MMT) i dlaczego wzbudza tyle emocji?

W ostatnich latach w debatach ekonomicznych coraz częściej pojawia się pojęcie Nowej Teorii Monetarnej (ang. Modern Monetary Theory, MMT). Jedni widzą w niej przełom w myśleniu o finansach publicznych, inni — groźną herezję prowadzącą do inflacji i chaosu. Skąd te kontrowersje i o co właściwie chodzi w MMT?

Punkt wyjścia: kto naprawdę „drukuje pieniądze”?

MMT zaczyna od obserwacji, która brzmi banalnie, ale ma daleko idące konsekwencje:

Państwo posiadające własną walutę nie jest finansowo ograniczone w taki sam sposób jak gospodarstwo domowe.

Rząd emitujący suwerenną walutę (np. USA – dolar, Japonia – jen, Wielka Brytania – funt) nie musi najpierw „zarobić” pieniędzy, aby je wydać. To on jest ich emitentem, a nie użytkownikiem.

Dla kontrastu:

• gospodarstwo domowe musi zdobyć dochód, zanim wyda pieniądze,
• firma musi mieć przychody lub kredyt,
• państwo z własną walutą najpierw wydaje pieniądze, a dopiero potem je ściąga w podatkach.

To nie jest normatywne twierdzenie („tak powinno być”), tylko opis tego, jak faktycznie działa system monetarny.

Podatki — po co są, skoro państwo może emitować pieniądz?

Jednym z najbardziej prowokacyjnych elementów MMT jest inne spojrzenie na rolę podatków.

W klasycznym ujęciu:

podatki są potrzebne, by „sfinansować” wydatki państwa.

W ujęciu MMT:

• podatki nie finansują wydatków w sensie technicznym,
• pełnią za to trzy kluczowe funkcje:
  
  1. Tworzą popyt na walutę (musisz płacić podatki w złotych, dolarach itd.),
  2. Ograniczają inflację, zabierając część pieniądza z obiegu,
  3. Kształtują zachowania społeczne (np. podatki ekologiczne).
• 
  

Przykład:

Gdyby jutro zlikwidować podatki w złotych, popyt na złotego drastycznie by spadł — bo nikt nie musiałby go używać.

Deficyt budżetowy bez moralnej paniki

MMT proponuje inne spojrzenie na deficyt budżetowy.

W klasycznej narracji:

• deficyt = życie „na kredyt”,
• dług publiczny = obciążenie przyszłych pokoleń.

W MMT:

Deficyt sektora publicznego jest nadwyżką sektora prywatnego.

Innymi słowy:

• jeśli państwo wydaje więcej, niż zabiera w podatkach,
• to ktoś inny w gospodarce te pieniądze posiada.

Przykład prosty:Jeśli rząd wypłaca 100 mln zł na inwestycje, a zbiera 80 mln zł podatków, to:

• deficyt = 20 mln zł,
• sektor prywatny ma 20 mln zł więcej oszczędności netto.

To czysta księgowość makroekonomiczna, nie ideologia.

Inflacja jako realne ograniczenie

Najczęstszy zarzut wobec MMT brzmi:

„Skoro państwo może wydawać ile chce, to skończy się to hiperinflacją”.

MMT odpowiada:

• tak, istnieje ograniczenie, ale nie finansowe — tylko realne.

Ograniczeniem są:

• dostępne zasoby pracy,
• moce produkcyjne,
• surowce,
• technologia.

Inflacja pojawia się wtedy, gdy:

popyt generowany przez wydatki państwa przekracza zdolność gospodarki do produkcji.

Przykład:

• W czasie recesji, gdy fabryki stoją puste, a ludzie są bez pracy — dodatkowe wydatki publiczne zwiększają produkcję.
• W gospodarce „przegrzanej” te same wydatki podbiją ceny.

MMT nie neguje inflacji — twierdzi tylko, że należy ją kontrolować narzędziami fiskalnymi, a nie wyłącznie stopami procentowymi.

Program gwarancji zatrudnienia

Jednym z najbardziej charakterystycznych pomysłów MMT jest gwarancja pracy (Job Guarantee).

Założenie:

• państwo oferuje pracę każdemu, kto chce pracować, za ustaloną płacę minimalną,
• prace są lokalne i społecznie użyteczne (opieka, ekologia, infrastruktura).

Efekty:

• pełne zatrudnienie,
• automatyczny stabilizator inflacji (w czasie boomu ludzie przechodzą do sektora prywatnego),
• zmniejszenie kosztów społecznych bezrobocia.

To alternatywa dla pasywnej polityki transferów socjalnych.

Czy MMT działa w praktyce?

MMT nie jest „instrukcją drukowania pieniędzy bez limitu”. Wiele jej elementów:

• opisuje faktyczne działanie banków centralnych,
• tłumaczy, dlaczego kraje takie jak Japonia mogą mieć dług publiczny przekraczający 250% PKB bez kryzysu zadłużeniowego,
• pokazuje, dlaczego państwa bez własnej waluty (np. kraje strefy euro) mają zupełnie inne ograniczenia.

Jednocześnie MMT:

• nie gwarantuje sukcesu politycznego,
• wymaga precyzyjnego zarządzania inflacją,
• jest bardziej wymagająca instytucjonalnie niż tradycyjna polityka fiskalna.

Podsumowanie

Nowa Teoria Monetarna nie jest ani magiczną receptą na dobrobyt, ani prostą drogą do katastrofy. To:

• rama analityczna,
• próba realistycznego opisu nowoczesnego systemu pieniężnego,
• zaproszenie do myślenia o polityce gospodarczej w kategoriach realnych zasobów, a nie abstrakcyjnych limitów budżetowych.

Jej największą wartością jest być może nie to, że „ma rację we wszystkim”, ale że zmienia pytanie z:

„Skąd wziąć pieniądze?”na:„Czy mamy zasoby i czy potrafimy nimi mądrze zarządzać?”