Nowe dochody własne Unii Europejskiej – skąd UE weźmie pieniądze i kto za to zapłaci?

Wstęp: dlaczego UE szuka nowych źródeł pieniędzy?

Unia Europejska coraz częściej sięga po nowe dochody własne, czyli takie źródła finansowania, które nie pochodzą bezpośrednio ze składek państw członkowskich. Powód jest prosty: rosnące wydatki. Transformacja energetyczna, wsparcie Ukrainy, spłata wspólnych długów po pandemii (NextGenerationEU), inwestycje w obronność czy cyfryzację – to wszystko wymaga stabilnych i przewidywalnych pieniędzy.

Z punktu widzenia podatnika kluczowe pytanie brzmi: czy te nowe dochody naprawdę płaci „UE”, czy raczej obywatele i przedsiębiorcy w państwach członkowskich?

Przyjrzyjmy się najważniejszym nowym i planowanym źródłom dochodów własnych UE.

1. Akcyza od wyrobów tytoniowych – zdrowie i fiskus

Jednym z najstarszych, ale obecnie intensywnie reformowanych pomysłów jest częściowe „europejskie uszczelnienie” akcyzy na tytoń.

Jak to działa?

• Akcyza na papierosy i inne wyroby tytoniowe nadal jest pobierana w państwach członkowskich.
• UE dąży do harmonizacji stawek minimalnych oraz objęcia akcyzą nowych produktów (np. e-papierosów, podgrzewaczy tytoniu).
• Część wpływów miałaby zasilać bezpośrednio budżet UE jako dochód własny.

Oficjalny cel

• Ochrona zdrowia publicznego
• Ograniczenie szarej strefy
• Zwiększenie przewidywalności wpływów budżetowych

Kto zapłaci?

W praktyce: konsumenci, bo akcyza jest podatkiem pośrednim, który zawsze „przerzuca się” w cenę produktu. To przykład dochodu względnie łatwego do poboru, ale społecznie regresywnego.

2. CBAM – podatek klimatyczny na granicy

CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism) to jeden z najbardziej innowacyjnych instrumentów podatkowo-regulacyjnych w historii UE.

Na czym polega CBAM?

• Importer towarów wysokoemisyjnych (np. cementu, stali, aluminium, nawozów, energii elektrycznej)
• musi kupić certyfikaty odpowiadające emisji CO₂ związanej z produkcją towaru
• Cena certyfikatu odpowiada cenie uprawnień ETS w UE

Dlaczego to „dochód własny UE”?

Wpływy z CBAM:

• nie trafiają do budżetów państw członkowskich
• tylko bezpośrednio do budżetu Unii Europejskiej

Kto zapłaci CBAM?

Formalnie importerom, ale w dłuższym okresie:

• firmom produkcyjnym
• konsumentom (droższe produkty)
• państwom spoza UE, które nie mają regulacji klimatycznych

CBAM to w istocie połączenie polityki klimatycznej i podatkowej, a jednocześnie narzędzie ochrony europejskiego przemysłu.

3. Podatek „korporacyjny” – ale nie taki, jak się wydaje

Często w debacie publicznej pojawia się hasło: „UE wprowadza podatek od wielkich korporacji”. Rzeczywistość jest bardziej złożona.

Co faktycznie planuje UE?

Najważniejsze są dwa elementy:

a) Globalny podatek minimalny (Pillar II – OECD)

• minimalna efektywna stawka CIT: 15%
• dotyczy największych grup kapitałowych (przychody > 750 mln euro)
• UE wdrożyła to rozwiązanie dyrektywą

Część „dodatkowego podatku” może pośrednio stać się źródłem dochodów UE, choć formalnie pobierają go państwa.

b) BEFIT – wspólna podstawa opodatkowania

• plan uproszczenia opodatkowania grup działających w UE
• jeden wynik podatkowy, dzielony między państwa
• UE rozważa, by część wpływów była odprowadzana do budżetu unijnego

Kto zapłaci?

Głównie:

• duże międzynarodowe grupy kapitałowe
• pośrednio: konsumenci i mniejsi dostawcy

To przykład podatku, który jest politycznie atrakcyjny, bo „opodatkowuje wielkich”, ale ekonomicznie i prawnie bardzo skomplikowany.

4. ETS i rozszerzenie handlu emisjami

Choć system ETS nie jest nowy, jego rozszerzenie na transport i budynki (ETS 2) sprawia, że staje się realnym źródłem dochodów UE.

• sprzedaż uprawnień = realne pieniądze
• część wpływów trafia do budżetu UE
• reszta do państw członkowskich

W praktyce ETS coraz bardziej przypomina quasi-podatek energetyczny, tylko ubrany w język rynku i ochrony klimatu.

5. Czy to naprawdę „dochody UE”, czy nowe podatki?

Z punktu widzenia doradcy podatkowego odpowiedź jest dość brutalna:

 Dochody własne UE to w większości nowe obciążenia fiskalne, tylko inaczej nazwane.

Nie są to pieniądze „niczyje”:

• akcyza = płaci konsument
• CBAM = płaci importer i klient końcowy
• podatki korporacyjne = płaci biznes, który przenosi koszty

Różnica polega na tym, kto decyduje o stawce i kto wydaje pieniądze – coraz częściej nie państwo narodowe, ale instytucje unijne.

Zakończenie: fiskalna przyszłość Unii

Unia Europejska stopniowo przechodzi od wspólnoty regulacyjnej do wspólnoty fiskalnej. Nowe dochody własne:

• wzmacniają niezależność finansową UE
• ograniczają rolę składek narodowych
• zmieniają relację między podatnikiem a władzą

Dla obywateli i przedsiębiorców oznacza to jedno:coraz więcej decyzji podatkowych zapada poza stolicami państw, w Brukseli.

A to już temat nie tylko ekonomiczny, ale też ustrojowy.